|
تاريخ خبر: سرکوب آتش؛ ممانعت از دگرديسي جنگل
 |
|
نياکان انسان(نئاندرتال و کروماگنونها) همزمان با کشف آتش، آسيبهاي آن را نيز دريافتند. آنان در زمان آتشسوزي ميديدند كه چگونه جانوران ـمانند درختهاـ در چنبره زبانههاي آتش گرفتار ميآيند و زغال ميشوند. از اين رو به راههاي گونهگون ميکوشيدند خود را از سوختهشدن ايمن نگه دارند. يكي از کهنترين نشانهها در غار شوكتين(چين)، استخوانهاي سوختهاي است که نشانگر وجود «آتش» در زيستگاه انسان است. ماندهها(بقايا)ي کورهها و اجاقها در غار «دوردوني» فرانسه نيز داستان از راهيابيِ آتش به زندگيِ انسان دارد. به راستي که آتش خوب است. انسان نخستين، آتش را در کنترل گرفت و به تاريکيهاي زندگي، روشني بخشيد. در شبهاي سرد، در کنارش آسود. به کمک آن کوزهگري کرد، ابزار ساخت؛ شکارش را روي آن كباب كرد؛ جانوران نارام(وحشي) را از خود دور كرد؛ سپس آموخت چگونه فلز را روي زبانههايش ذوب کند. يکتاييِ طبيعت نقش طبيعت به ويژه جنگلها در زندگي موجودات زنده ـ از شمار انسانـ انكار شدني نيست. اين مهم، همگام با افزايش جمعيت و شهرنشيني از يکسو، و گسترش صنعت از سوي ديگر، اهميت فزايندهاي يافته است. امروزه تنشهاي زيستمحيطي، انديشه جامعه جهاني را متوجه خود كرده است. دگرگونيِ جوي، گرمشدن آرام و پيوسته زمين، افزايش گازهاي گلخانهاي و آلودگيهاي برآمده از افزايش جمعيت و صنعت، نه فقط دانشمندان و پژوهشگران که حتي مديران سياسي کشورهاي جهان را به جُستنِ راهچاره واداشته است. پديده آتشسوزي جامانده آتشيکه خاموشنشده رها شده است، جنگل سبز را به کام سرخ خود ميکشد. آتشسوزي، يكي از چالشهايي است كه امروزه، خسارتهاي جبرانناپذيري بر پيكره جنگلها وارد ميکند؛ ميكروارگانيسمهاي موجود در خاك از بين ميروند و با از ميان رفتن گونههاي ناب، گونههاي پست، جايگزين ميشوند. خاك نيز ويژگيِ خاكدانهاي را از دست ميدهد که برآيندش، اكوسيستمي بسيار شكننده خواهد بود. انسان در آتشسوزي غيرطبيعي، عامل اصلي است. از زمانهاي گذشته تا امروز، انسان از روي سگال(عمد) يا ناسگال(غيرعمد)، سبب از ميانرفتن داراييِ گرانبهاي خود(جنگل) شده است. مهندس محمدحسين شيرازي، کارشناس جنگل درباره پيشگيري از آتشسوزي جنگلها، ميگويد: «آموزش مردم، يکي از راههاي کاهش آتشسوزي جنگلهاست. براي همين ـ بالابردن تراز آگاهيِ مردم نسبت به پيامدهاي برآمده از پديدههاي ويرانگر طبيعي ـ دومين چهارشنبه ماه اکتبر(مهر)، روز جهانيِ کاهش اثرات بلاياي طبيعي، نام گرفته است. ستاد حوادث و سوانح غيرمترقبه کشور نيز برنامههايي را پي ميگيرد که يکي از هدفهايش آموزش مردم است.» آتش در جهان آتش در هر سال، 350 ميليون هکتار جنگل را به خاکستر مينشاند. اين آتشسوزيها در همه جهان ـ از شمار کشورهاي در حال پيشرفت رخ ميدهد. يکي از راهکارهاي بنياديِ براي کنترل آتشسوزيها ـ به باور سازمان خواروبار جهاني(فائو)ـ بها دادن به جامعههاي بومي و آموزش آنهاست. مهندس شيرازي ميگويد:«هر سال، آتشسوزي در دور و بر «اتيوپي»، ميليونها هکتار از کشتزارها را نابودي ميکند. در سال 2008 ميلادي، بيش از 200 هزار آتشسوزي در سودان گزارش شده است. در اتيوپي نيز شمار آتشسوزيهاي ثبت شده، بيش از 400 هزار مورد در سال بوده است. امسال در کاليفرنيا نيز ميليونها دلار خسارت ـ از سوختن جنگل ـ به جا ماند و در ويکتوريا (استراليا) منجر به مرگ 173 نفر و بيخانماني 500 نفر شد.» او ميافزايد: «آتشسوزي جنگلها در يونان، اسپانيا، جنوب فرانسه و جزيره ساردنيا در ايتاليا نيز در حال افزايش است و تاکنون، سبب آسيبرساني به تاسيسات ساختاري اين کشورها و مرگ افراد زيادي شده است.» فشردگي(تراکم) جمعيت رو به فزوني، افزايش درخواست زمين و ديگر منابع طبيعي، پديده آتشسوزي غيرطبيعي را افزايش داده است. فروگذاري و کوتاهيِ برخي مسئولان، سود اقتصادي و پاکسازي زمينهاي ناقانونيِ که مديريت جنگل را به چالش ميکشد. آتش در سايهسار ايراني بر پايهِ گزارش سازمانهاي جهاني، ايران در ميان 56 كشور صاحب جنگل، رتبهِ 45 را داراست. در كشورهاي صاحب جنگل، سرانه هر نفر از جنگل، 8 هكتار است، ولي در ايران، اين سرانه به 2 هكتار کاهيده است. آتشسوزيِ عمدي و ناعمدي جنگلها در ايران، چيزي نيست مگر نابودي سرمايه ملي، که با مديريت ناکارا، فزوني گرفته است. جنگلهاي 5 ميليون هکتاري زاگرس کردستان با پوششهاي گياهي گونهگون، يكي از همستاد (اكو)هاي يگانه جهان است؛ و بدبختانه بيشترين آتشسوزيهاي اين سالها در اين استان رخ داده است. پارسال و امسال، دهها هکتار از جنگلهاي سنندج، كامياران، قروه، سقز، مريوان، سروآباد، بدر، پريشان، كوه آبيدر، كيلهک، كامياران، بلوطهاي بانه، پاوه، اسلامآباد، گيلانغرب، ثلاث باباجاني، جوانرود، كرمانشاه و سرپل ذهاب در آتش خاکستر شدند. 41 درصد از تراز مريوان را پوشش جنگلي(94 هزار هکتار) فرا گرفته است. در سال 1386 فقط در اين شهرستان، بيش از 10 هزار هکتار از جنگلهاي ناب بلوط، از آتش، زخم عميق برداشت. يا 20 هزار هکتار از جنگل و چراگاه پارك جنگلي ياسوج(پايتخت طبيعي ايرانـمركز كهگيلويه و بويراحمد) در آتش سوخت. اين آتشسوزي به سبب نبود ابزار پيشرفته، پس از چندبار خاموششدن، دوباره زبانه کشيد و تپهها را در برگرفت و درختها را به تلي از خاكستر دگرديس کرد. بيشتر اين آتشسوزيها به سبب عوامل انساني مانند دگرگونيِ جنگل به باغ، زمينخواري(كه درصد زيادي از موارد آتشسوزي را شامل ميشود)، گسترش زمينهاي كشاورزي و مسكوني و درگيري ايلي بوده است. البته فروگذاري و کوتاهي چوپانان، گردشگران، رهگذران، كشاورزان و قاچاقچيان در پرتکردن ته سيگار يا خاموش نكردن خاکستر آتش يا خردهحسابهاي شخصي با ادارات يا مالکان را نبايد ناديده گرفت وبايد به جميع جهات آتشسوزي افزود. به کنار از عامل انساني در ايجاد آتشسوزي، افزايش بارندگي در فصل نمدار(مرطوب)، سبب رويش واش در تراز جنگل ميشود و با آغاز خشکي، اين لايهِ گياهي به همراه برگ درختان خشک شده و در نبود چراي دام، زمينه آتشسوزي را فراهم ميکند. مهندسخوشنويس، پژوهنده جنگل در اين باره ميگويد:«انباشته شدن برگها، سبب تخمير آنها ميشود و گرمايش آنرا گاه تا 80 درجه بالا ميبرد، که يا خود گُر (احتراق) ميگيرد يا بسنده است که چكه رزين يا قطره شبنمي، نور خورشيد را رويش متمرکز کند و آتش بهراه افتد.» وي ميافزايد: «ايجاد نوارهاي آتشبُرِ 4 تا 6 متري در جاهايي که پوشش واش زياد است، به هنگام پديدار شدن آتش، از گسترش آتش از نقطه به نقطه ديگر پيشگيري ميكند. اجراي اين طرح براي نمونه در نيوزلند بسيار کارا بود؛ و اين که در ايران نيز کارآمد باشد يانه، بايد گفت كه دستکم در بخشي از جنگلها و چراگاههاي بيرون از شمال، جواب خواهد داد.» بايستگي(لازمه)يک پژوهش و داوريِ درست، داشتن دادههاي درست است؛ اما اين که آتشسوزيها دقيقا چه اندازه، تراز جنگلهاي کشور را نابود کرده است؛ چرا رخ داده و کدام يك عمدي و کداميک طبيعي بوده است و آيا نهادهاي مرتبط، دستورکارشان را خوب اجرا کردهاند يا نه، هيچ سرپرست(متولي) يا سازمان جوابگويي ندارد. ابزارِ پيشرفته آيا اداره منابع طبيعي و ديگر نهادها، امکانات بسنده براي مهار آتشسوزي را دارند، يا برنامه روشني براي جلوگيري از تکرار اين رويدادها در سالهاي آينده، طرحريزي شده است؟ امروزه، مديريت و چيرگي بر آتشسوزي ـ به گونهاي فزاينده ـ پيچيده شده است و بايستگيِ (ضرورت) سرشکن شدن مديريت ـ با حفظ يکپارچگيـ در ميان بخشهاي گوناگون و واگذاريِ اختيارات به گروههاي کارآمد را گوشزد ميکند. كشورهايي كه داراي پهنه(عرصه)هاي جنگلي همانند زاگرس هستند، شگردهاي گوناگوني براي پيشگيري از آتشسوزي و كنترل آن دارند: از دژهاي ديدهباني براي كنترل و آگاهيدهي(خبررساني) در هنگام آغاز آتشسوزي گرفته تا استفاده از امكانات پيشرفته مانند بالگرد و هواپيماهاي کوچکِ آبپاش؛ آشکار است که آتش در نبود وسايل مدرن، به ظاهرخاموش ميشود و دوباره با وزش باد، از گرماي خاكستر بهجا مانده، زبانه ميکشد. بايد باور آورد که از بيل و شنکش يا شاخ و برگ درختان، کاري در مهار آتشسوزي ساخته نيست. نميتوان از آنها به جاي ابزار آتشنشاني نوين، براي خاموشکردن آتش سود جست. سرکوب کامل آتش در جنگلها به نيروهاي ورزيده و آموزشديده و دستگاهها و وسايل ويژه نياز دارد. سازمان آتشنشاني و نهادهاي مرتبط بايد به ابزار روز مجهز شوند. فقط با اين كار سازمانها و نهادها در رهباني و نگهداري از جنگلها ـ سرمايههاي مليـ نقشي چشم گير ايفا ميكنند. اما رحمتالله دينپرور، مسئول يگان حفاظت از جنگلهاي کهگيلويه و بويراحمد مي گويد: «تنها داراييِ ما چند ارهدستي است. ما از ابتداييترين ابزار خاموش كردن آتش(اطفاي حريق) بيبهرهايم و با شاخ و برگ درختان، آتش را مهار ميکنيم. گروه ما، حتي وسايل اوليه ايمني مانند جامه، کلاه، کفش و دستکش ويژه ندارد و هربار كه عضوي از گروه دچار سوختگي ميشود، لباس شخصياش ميسوزد.» ديدگاه مهندس خوشنويس در اين باره چنين است: «جنگلهاي ما با اروپا فرق ميکند. تشکيلدهنده بيشتر جنگلهاي اروپا، گونههاي سوزنيبرگ است ولي درختهاي جنگلهاي ايران، پهنبرگاند. گونههاي سوزنيبرگ، رزيندار هستند و حساسيت بيشتري نسبت به آتش دارند و به جرقهاي گُر ميگيرند. اين وضع سبب شده است که مديريت جنگلهاي اروپا، نهادهاي خود را به پيشرفتهترين ابزار روز مجهز کند؛ البته نه به اين معنا که ما نياز به تجهيز نداريم، بلكه بايد توجه داشت که بهانهِگران بودن خريد بالگرد يا اجاره آن، در مقابل خسارت نابودي جنگلها هيچ است.» آتشسوزي، افزون بر اين كه در سال، ميلياردها ريال براي كشور هزينه در بر دارد، زيانهاي جاني بسياري هم برجا ميگذارد. آتشسوزي در جنگلها براي کساني كه در نزديكيِ اين قلمروها زندگي ميكنند، تهديدي جدي به شمار ميرود. آگاهي در اينباره که خشكي و بيآبي در ماههايي از سال، بسترسازِ پديده آتشسوزي است، از آسيبهاي برآمده از آن ميکاهد. بايد حسگرهايي در قلمرو آتشخيز جنگل کار گذاشته شود تا موقعيت را پيشبيني کند و پيش از گسترش آتش(با وزش باد) در همان لحظههاي نخست و با هزينه کم، آتش سرکوب و مهار شود. به ياريِ «هليبورن»(داراي سبد آب وکف) ميتوان آتش را در قلهها خاموش کرد. نيروهاي پياده آتشنشاني نيز بايد از کپسول کولهاي 20 ليتري استفاده کنند. برش بوتهزارهاي جنگلي و قلمروهاي نزديک جنگل و کاهش و پاکيزهسازيِ آنها، سبب افزايش ايمني ميشود. گسترش ساختارهاي کنترلي مانند دستگاههاي هشدارگر به کاهيدگيِ گسترش آتش ميانجامد. مهندس شيرازي، در بکارگيريِ سازهها، پا را فراتر از اين ميگذارد: «امروزه ماهوارهها به گونهاي رو به فزون، فراهمآورِ تصويرهايي براي ديدهباني بهتر بر آتشسوزيهاست. همکاري فائو با آژانسِ فضايي اروپا و آژانس ملي هوا و فضانوردي، استفاده از ماهوارهها براي ديدهباني بر آتشسوزي ـ با ايجاد يک سيستم هشدار فوريـ ارزيابيِ دادهها از محل آتش و ميزان از دسترفته گونههاي زيستي، در برنامههاي همگرايي(مشارکتي) اين سازمانهاست. همکاري جامعه بومي براي کاهش آتشسوزي و سلامت جنگل، داراي اهميت بسيار است. از اينرو بخشي از برنامههاي فائو، روي آگاهيدادن و توانرساني بوميان، متمرکز شده است.» *** همهاش تقصير دام و شبان نيست. حقيقت پنهان اين است که با گسترش قاچاق در مرزهاي کردستان، کمتر کسي پيِ دامداري است. بسياري، واردکردن کالا را بر دامداري بر پهنه(عرصه) جنگلها برتري دادهاند. در قلمرو شهرستان آلوت(بانه) پيشترها نزديک به 30 هزار راس بز وجود داشت، امروزه اين تعداد به کمتر از 5 هزار راس رسيده است. گناه همسايه هم نيست. برخي مسئولان، آتشسوزيِ جنگلهاي کردستان را، ناتوانيِ منابع طبيعي عراق در کنترل آتش ميدانند؛ حال آن که خط مرزي بين ايران و عراق در آن جا رودخانه است. اينكه چگونه و چطور آتش از رود ميگذرد و به جنگلهاي ايران ميافتد، شگفتي انگيز است. پس، پيِ بلاگردانگشتن و گناه را به گردن ديگري انداختن، آتش جنگل را خاموش نميکند. يگانه راه رهاييِ جنگلهاي باقيمانده کشور از بلاي ويرانگر آتش سوزي مجهز شدن به ابزار پيشرفته روز است. ع- درويشي codex28x page05 |
PDF صفحات روزنامه
Text Box (double-click to edit)
Ettelaat International
آدرس: تهران. بلوار ميرداماد - خيابان نفت جنوبي
تلفن : 29999
22258022 : فاكس
Ettelaat Newspaper
Tehran Mirdamad Boulvard
Tel : 009821 29999
Fax : 009821 29999
email: ettelaat@ettelaat.com
صفحات روزنامه را ورق بزنيد
84 سال حضور مستمر در صحنه اطلاع رساني کشور
PDF صفحات نيازمنديها
PDF صفحات ضميمه